Walka klasyków z romantykami
Walka klasyków z romantykami – literackie zjawisko francuskie odnoszące się do bitwy artystycznej z roku 1830 jaka towarzyszyła końcowi jednej epoki w historii sztuki we Francji i narodzinom nowej: klasycyzm i ideały oświeceniowe odchodziły w cień, na plan pierwszy wysuwał się romantyzm.
Bezpośrednim powodem do wybuchu, jakbyśmy dziś powiedzieli – medialnej – bitwy, była prapremiera dramatu Victora Hugo pod tytułem “Hernani”, ponieważ najwyraźniej eksponowała nowe podejście do pisarstwa.
Już wcześniej Francja, a z nią właściwie cała Europa poznała inne, wcześniejsze dzieła romantyzmu, gdyż aż do końca XIX wieku wykształceni ludzie posługiwali się językiem francuskim, a więc tworczość francuska emanowała na cały obszar kultury europejskiej i amerykańskiej. Inne dzieła nie były jednak tak rewolucyjne w formie, skupiały się bardziej na ekspresji emocji. Dopiero “Hernani” wywołał burzę.
Sentymentalizm w literaturze Polskiej
Sentymentalizm – kierunek umysłowy i literacki w Europie w II poł. XVIII w., ukształtowany w opozycji do klasycyzmu.
Cechy stylu sentymentalistycznego
- Nasilenie pierwiastka uczuciowego.
- Poszerzenie tematyki literatury i wzbogacenie jej o treści społeczne
- W literaturze podkreślanie indywidualizmu bohaterów
- Stylowi retoryczno-oratorskiemu przeciwstawienie intymności i czułości
- Nastroje elegijne, smutek i melancholia
- Wprowadzenie uczuć litości i empatii
- Wprowadzenie folkloru
- Naśladowanie natury, ale nie ucywilizowanej, lecz prostej, a nawet dzikiej
Sentymentalizm
Sentymentalizm – kierunek umysłowy i literacki w Europie w II poł. XVIII wieku, ukształtowany w opozycji do klasycyzmu.
Jego twórcami byli Jean Jacques Rousseau (we Francji) i Laurence Sterne (w Anglii). Nazwa nurtu pochodzi od dzieła Laurence’a Sterne’a Podróż sentymentalna.
Sentymentaliści w centrum zainteresowania stawiali człowieka i jego uczucia, skupiali się na indywidualizmie, wnętrzu. Uważali, że człowiek w procesie cywilizacji utracił podstawowe wartości, dlatego propagowali powrót do natury. Metody poznawania świata według nich to: empiryzm i sensualizm. Dzieło sztuki, zgodnie z zasadami kierunku, powinno mówić o uczuciach, psychice człowieka i przeżywanych przez niego emocjach. Dla nurtu typowe były gatunki: sielanka, powieść sentymentalna. Główni przedstawiciele w Europie to Jean Jacques Rousseau, Laurence Sterne; w Polsce: Franciszek Karpiński i Franciszek Dionizy Kniaźnin.
Cechy stylu sentymentalistycznego
- nasilenie pierwiastka uczuciowego,
- Poszerzenie tematyki literatury i wzbogacenie jej o treści społeczne,
- w literaturze podkreślanie indywidualizmu bohaterów,
- stylowi retoryczno-oratorskiemu przeciwstawienie intymności i czułości,
- nastroje religijne, smutek i melancholia,
- wprowadzenie uczuć litości i empatii,
- wprowadzenie folkloru,
- naśladowanie natury, ale nie ucywilizowanej, lecz prostej, a nawet dzikiej.
Charakterystyka człowieka sentymentalnego:
- czuły
- patrzy na świat przez pryzmat miłości
- powinien analizować własne przeżycia
- powinien kochać przyrodę
- powinien bywać na łonie natury
- nie powinien korzystać ze zdobyczy cywilizacji
- najlepiej żeby był pasterzem lub pasterką
Poglądy Jeana Jacquesa Rousseau:
- uczucie jest podstawową cechą kultury ludzkiej
- kultura i cywilizacja niszczą w człowieku to co dobre
- człowiek jest rozdarty między czułością, dobrocią, a wymaganiami jakie stawia mu cywilizacja
- trzeba powrócić do natury i odbudować w człowieku dobroć
- człowiekowi dają szczęście uczucia takie jak miłość, przyjaźń, życie w zgodzie z samym sobą, z głosem serca
Jeana Jacquesa Rousseau obwiniano o niemoralność i propagowanie związków niemoralnych.
Poezja barska
Poezja barska (1768-1772) – nurt w polskiej literaturze XVIII wieku o charakterze okolicznościowym, jest literackim wyrazem postulatów i poglądów polityczno-obyczajowych konfederatów barskich, walczących od 1768 roku do I rozbioru Polski z interwencją rosyjską i popierającym ją obozem królewskim oraz reformami społeczno-gospodarczymi.
Oświecenie w Polsce
W Polsce idee oświecenia przyjęły się później niż w krajach Europy Zachodniej, co było związane z tym, że mieszczaństwo zyskało większe znaczenie dopiero w II poł. XVIII w. Przyjmuje się, że ramy czasowe polskiego oświecenia od lat 40. XVIII wieku do roku 1822, z zastrzeżeniem, iż niektóre przejawy klasycyzmu przetrwały do połowy XIX w. Specyfiką polskiego oświecenia był niespotykany gdzie indziej udział kleru katolickiego w tym ruchu. Pierwsze pokolenie ludzi oświecenia stanowili głównie duchowni, zaś w całokształcie epoki księża stanowili aż 40% spośród czołowych postaci oświecenia w Polsce. Zjawisko to bywa nazywane oświeceniem katolickim.
Idee oświeceniowe przyświecały wielu wybitnym osiemnastowiecznym prominentom i luminarzom ówczesnej kultury. Dzięki nim nastąpił gwałtowny rozwój szkolnictwa, nauk ścisłych, życia politycznego i kulturalnego. Dzięki działalności m.in. Stanisława Kostki Potockiego i Ignacego Potockiego Polska jako pierwszy kraj w Europie otrzymała nowoczesną konstytucję. Zaistniały wtedy również próby budowania państwa na zasadach oświeceniowych, które zostały jednak przerwane przez rozbiory.
Oświecenie w Polsce można podzielić na trzy fazy:
- wczesna – od lat 40. XVIII w. do 1764
- dojrzała (czasy stanisławowskie) – 1764-1795
- schyłkowa (późne oświecenie lub oświecenie postanisławowskie) – 1795-1822
Oświecenie katolickie
Oświecenie katolickie (niem: Katholische Aufklärung) (wł:illuminismo catolico) – jedna z koncepcji historiografii XX-wiecznej, zgodnie z którą idee Oświecenia miały wpływ na rozwój doktryny i instytucji kościoła katolickiego w XVIII wieku.
Nurt myśli oświeceniowej obecny w większości katolickich krajów Europy (Włochy, Austria, Hiszpania) od lat 30. XVIII w. W początkach oświecenia wśród jego propagatorów w tych krajach znajdowali się głównie ludzi religijni, nie przeciwstawiający sobie wiedzy i osiągnięć nauki.
Przyniosło ono odnowę nauczania kościelnego i udoskonalenie form kształcenia kleru. Jego przedstawiciele odrzucali pobożność dewocyjną, płytkie moralizatorstwo, potępiali ciemnotę, zabobony i przesądy i przyczynili się do większego otwarcia na Pismo Święte i naukę Ojców Kościoła. Wielu jego przedstawicieli nawoływało do tolerancji religijnej.
Nowa Heloiza
Nowa Heloiza pełny tytuł: Julia, Nowa Heloiza, listy dwojga kochanków, mieszkańców małego miasteczka u stóp Alp - powieść epistolograficzna napisana przez Jeana Jacquesa Rousseau w 1761 roku. Zalicza się do prozy sentymentalnej. Opisuje nieszczęśliwą miłość skromnego nauczyciela i jego arystokratycznej uczennicy z Clarens (koło Montreux) w Szwajcarii. Utwór składa się z listów kochanków ułożonych w sześć części i dzięki tej korespondencji obserwujemy stopniowy rozwój uczuć, niezachwianych nawet przez wymuszone małżeństwo Julii z bogatym, ale i szlachetnym - szlachcicem baronem de Wolmar.
Julia i Saint-Preux zdają sobie sprawę, że ich uczucie nie może się spełnić, toteż starają się walczyć z tą zakazaną miłością, nie chcą się spotykać, chociaż bardzo za sobą tęsknią, nie chcą do siebie pisać listów, chociaż jest to istotą ich życia, żałują, że się poznali, choć nie są w stanie wyobrazić sobie, że mogliby się nigdy w życiu nie spotkać. Ich smutny los był dla Rousseau pretekstem do gwałtownej krytyki cywilizacji. Powieść nawiazuje do historii filozofa Abelarda i jego uczennicy Heloizy z wieków średnich (stąd tytuł). Jednakże w “Nowej Heloizie” Jeana Jacquesa Rousseau miłość między dwojgiem kochanków ma postać platoniczną. “Nowa Heloiza” w XVIII wieku była nazwana “Biblią zakochanych”.
Literatura polska - oświecenie
Najważniejsze postacie polityki i kultury polskiego oświecenia
- Wojciech Bogusławski (1757-1829)
- Franciszek Bohomolec (1720-1784)
- Franciszek Salezy Jezierski (1740-1791)
- Franciszek Karpiński (1741-1825)
- Franciszek Dionizy Kniaźnin (1750-1807)
- Hugo Kołłątaj (1750-1812)
- Stanisław Konarski (1700-1773)
- Ignacy Krasicki (1735-1801)
- Adam Naruszewicz (1733-1796)
- Julian Ursyn Niemcewicz (1757-1841)
- Stanisław Staszic (1755-1826)
- Stanisław Trembecki (1739-1812)
- Franciszek Zabłocki (1754-1821)
Haskala
Haskala (hebr. השכלה, “oświecenie”), Oświecenie żydowskie - ruch intelektualny europejskiego żydostwa w późnych latach XVIII wieku, opowiadający się za przyjęciem przez nich oświeceniowych ideałów, integracją ze społecznościami nieżydowskimi, polepszeniem edukacji dotyczącej spraw świeckich, nauczaniem języka hebrajskiego i historii żydowskiej. Haskala rozpoczęła szerszy ruch asymilacji Żydów europejskich, którego skutkiem były m.in. pierwsze żydowskie ruchy polityczne i emancypacyjne. Zwolennicy haskali nazywani byli maskilami (hebr. maskilim).
W innym sensie haskala oznacza studia nad biblijnym językiem hebrajskim, a także inną literaturą spisaną w tym języku. Czasem termin ten używany jest na określenie współczesnych krytycznych badań nad żydowskimi księgami religijnymi, takimi jak Miszna i Talmud, dla odróżnienia ich od metod stosowanych w tej dziedzinie przez ortodoksów.
Oświecenie
Oświecenie – określane często jako Wiek Rozumu to prąd kulturalny oraz okres w historii Europy przypadający na lata 1688-1789. W rozumieniu szerszym: epoka w dziejach kultury europejskiej między barokiem a romantyzmem.
Ludzie oświecenia najbardziej cenili to, co można pojąć rozumem. Ważna cecha oświecenia to sekularyzacja państw europejskich oraz sformułowanie praw człowieka.
- Do najważniejszych wydarzeń związanych z oświeceniem należy rewolucja francuska. Idea republiki rządzonej przez wybrany w wolnych wyborach parlament stała się zaczynem zmian zachodzących w Europie. Nowy ustrój polityczny Amerykanie uczynili podstawą swojej konstytucji. Stany Zjednoczone były jednym z doskonalszych przykładów wprowadzenia pomysłów wieku rozumu w życie. Jednocześnie idee liberalizmu (łac. liberalis - dotyczący wolności) stały się podstawą ekonomicznego rozwoju tego kraju.
- Wielka Brytania mimo zachowania ustroju monarchii podążyła tą samą drogą, co doprowadziło do rewolucji przemysłowej w następnym stuleciu.
- W Prusach i Austrii udało się stworzyć zręby państwa rządzonego według rad filozofów zachowując silną władzę monarchy; wprowadzając absolutyzm oświecony, którego symbolem są władca Prus Fryderyk Wielki i Austrii Józef II Habsburg.
- W Polsce idee oświecenia doprowadziły do powstania Konstytucji 3 maja oraz do nieudanych prób budowy nowoczesnego państwa. Panował styl określany mianem klasycyzmu wszechpolskiego.