Vanitas
Vanitas (łac. marność) - motyw religijno-artystyczny związany ze sztuką, poznaniem i czasem.
Pojęcie ma związek z myślą przewodnią księgi Koheleta – Vanitas vanitatum et omnia vanitas - Marność nad marnościami, i wszystko marność (Koh 1,2).
Motyw marności najbardziej widoczny jest w epoce średniowiecza i baroku, fascynacja śmiercią i przemijaniem przejawiała się w sztuce i literaturze. Przemyślenia na tle egzystencjalnym pojawiały się także w innych epokach.
Często jest przedstawiany w martwych naturach malarzy północnej Europy pochodzących z Flandrii i Holandii. Marność jest przedstawiana przez wiele symboli: czaszkę, zepsute lub więdnące owoce, zegary i klepsydry oraz instrumenty muzyczne.
Ich przesłanie ma uświadomić widzowi, że radość życia to tylko przemijająca chwila, trwająca jedynie przez moment. Czaszki i gnijące owoce przypominają o śmiertelności. Instrumenty muzyczne ukazują marność muzyki – w chwili gdy powstaje natychmiast umiera. Muzyka przez swoją efemeryczność pokazuje niemożność powrotu –zaczyna się i kończy równocześnie.
Sztuka barokowa w Polsce
W Polsce barok pojawił się w na przełomie XVI i XVII wieku. Był to okres panowania pierwszych królów elekcyjnych i kontrreformacji. Czas prowadzenia długoletnich wojen z sąsiadującymi państwami (Szwecją, Rosją, Turcją) oraz niepokojów wewnętrznych (powstania kozackie: Kosińskiego, Nalewajki, Chmielnickiego). Lat, podczas których, rozegrano wiele bitew odnosząc wspaniałe zwycięstwa i pamiętne porażki. Okres, w którym największy rozgłos uzyskiwali dowodzący wojskami hetmani. Osobowości powszechnie znane i urastające do miana bohaterów narodowych. Były to lata niespokojne, które przyniosły Polsce zniszczenia wojenne i chwile ożywienia, odbudowy. Specyficznym elementem polskiej sztuki okresu baroku był sarmatyzm.
Czas trwania baroku, od jego początków, w których współistniał z okresem późnego renesansu po okres końcowy, w którym jeszcze się pojawia pomimo rozwijającej się sztuki klasycyzmu, to lata obejmujące historię Polski od czasów jej świetności do chwil poprzedzających rozbiory.
Prekursorami nowego kierunku byli artyści włoscy pracujący na zlecenie dworu królewskiego i arystokracji związanych z działalnością zakonu jezuitów. W drugiej połowie XVII wieku sztuka barokowa upowszechnia się i jest stosowana w dziełach wychodzących z warsztatów rodzimych artystów i rzemieślników. Pod mecenatem dworu królewskiego, arystokracji i kościoła rozwijał się tzw. nurt dworsko-kościelny a na zlecenie szerszych kręgów szlacheckich nurt sarmacki.
Etapy baroku w Polsce można podzielić na główne okresy pokrywające się z czasem panowania władców:
- z dynastii Wazów, nazywany stylem Wazów, barok wzorowany na twórczości Berniniego
- okres panowania Jana III Sobieskiego, w którym barok stał się stylem dominującym; oprócz wzorów włoskich widoczna jest odmiana baroku klasycyzującego
- czas panowania władców saskich, okres późnego baroku, w którym dominują wzory włoskie i rokoko francuskie i drezdeńskie.
Szkoła rzymska
Szkoła rzymska - prąd w muzyce baroku dojrzałego. Kierunek ten odnosi się do techniki tworzenia kompozycji i gry na skrzypcach i jemu podobnych instrumentów. Był on krótkotrwały, założył go Arcangelo Corelli po tym jak środowiska Akademii Arkadyjskiej rozpoczęły dyskusję na temat stosowanych przez założyciela nurtu progresji kwintowych w sonatach triowych. Tak więc prąd odnosi się głównie do sonat. Kierunek tez został zażegnany po ok. 15 latach przez samego twórcę nurtu jednak zauważalny jest także przez dłuższy czas u jego uczniów.
Sumacja
Sumacja - termin ten jest bardzo popularny w poezji baroku. Polega ona na zebraniu wszystkich najważniejszych elementów wiersza, by poprzez pomysłowe ich połączenie spowodować nowy, zaskakujący efekt. Innymi słowy, na końcu tekstu następuje zsumowanie (nagromadzenie) wyrazów, które pojawiły się wcześniej w wierszu.
Sarmatyzm
Sarmatyzm – barokowa formacja kulturowa w Polsce od końca XVI do schyłku XVIII w. Opierał się na micie, jakoby szlachta polska miała pochodzić od Sarmatów - starożytnego ludu zamieszkującego początkowo między Dolną Wołgą a Donem. Po Sarmatach szlachta miała odziedziczyć umiłowanie wolności, gościnność, dobroduszność, męstwo oraz odwagę. Odegrał on ważną rolę w barokowej literaturze polskiej i miał przemożny wpływ na kształtowanie umysłowości, obyczajowości i ideologii polskiej szlachty.
Rokoko
Rokoko - styl, nurt w sztuce, zwłaszcza w architekturze wnętrz, ornamentyce (rocaille - muszla zdobiąca grotę), rzemiośle artystycznym (głównie porcelana i meble), malarstwie. Wywodzi się z baroku, występujący w Europie około połowy XVIII wieku. Odznacza się lekkością i dekoracyjnością form, swobodną kompozycją, asymetrią i płynnością linii oraz motywami egzotycznymi (np. chińskimi). Styl rokokowy najsilniej rozwinął się we Francji.
Nazwa rokoko stosowana była najpierw do określania stylu w sztukach plastycznych i architekturze pierwszej połowy XVIII wieku., a następnie używana także w odniesieniu do zjawisk literackich, w których przejawiały się tendencje analogiczne do występujących w plastyce. Znalazły one wyraz w zainteresowaniu sferą przeżyć osobistych i kameralnych, erotyzmem, wysublimowaną elegancją życia środowisk dworskich.
Zarówno w życiu, jak i w sztuce, którą traktowano jako formę wyrafinowanej zabawy, głównymi wartościami estetycznymi były wdzięk i smak. Realizowały się one w takich gatunkach, jak: anakreontyk, epigramat, salonowa komedia, rokokowa odmiana sielanki, a także w formach opartych na grze intelektualnego dowcipu, zaskakujących pointach, m.in. w powiastce filozoficznej i eseju. w Polsce rokoko literackie przejawiało się m.in. w twórczości Franciszka Dionizego Kniaźnina i Tomasza Kajetana Węgierskiego.
Pałac Konopków
Pałac Konopków — późnobarokowy pałac wybudowany w latach osiemdziesiątych XVIII wieku w Wieliczce przez braci Konopków. Pierwotnie składał się z piętrowego pałacu ze ścianą frontową zwróconą ku zachodowi, tarasu, dziedzińca oraz zabudowań gospodarczych. Konopkowie sprzedali pałac władzom austriackim, które przeznaczyły go na budynek dla kopalni. Służył jako mieszkanie rodzinom urzędników salinarnych. Zamieszkiwał tu Feliks Piestrak, kierownik Szkoły Górniczej w Wieliczce w latach 1909–1912 i 1918–1924. W połowie XX wieku znajdowała się w nim Miejska Biblioteka Publiczna. W tym czasie pałac wymagał permanentnego remontu; zarówno budynek jak i mury popadały w ruinę; mroczne piwnice obiektu posiadały swoją legendę i były celem tajnych wycieczek uczniów pobliskiej szkoły podstawowej. Po transformacji ustrojowej pałac był bardzo długo remontowany.
Obecnie budynek stannie odrestaurowany i wyremontowany został przeznaczony na małopolsko-świętokrzyski oddział Instytutu Pamięci Narodowej.
Neostoicyzm
Neostoicyzm - kierunek filozoficzny, będący połączeniem stoicyzmu i chrześcijaństwa.
Twórcą neostoicyzmu był belgijski humanista Justus Lipsius. W 1584 przedstawił on jego zasady w słynnym dialogu De constantia (O stałości). Później rozwinął je w traktatach Manductio ad stoicam philosophiam (Wprowadzenie do filozofii stoickiej), Physiologia stoicorum (Fizyka stoików) i Ethica (Etyka).
Neostoicyzm jest filozofią praktyczną. Według niej, podstawowa zasada dobrego życia brzmi: człowiek nie powinien ulegać namiętnościom, ale podporządkowywać się Bogu. Istnieją cztery namiętności: pożądanie, radość, strach i smutek. Jeśli chodzi o Boga, to mimo że człowiek ma wolną wolę, wszystko, co się dzieje, nawet jeśli z winy człowieka jest złe, znajduje się pod Jego kontrolą i w ostatecznym rozrachunku zmierza do dobra.
Człowiek, który postępuje według podanej zasady, jest wolny, bo nie ulega instynktom. Jest też spokojny, bo obojętne mu są wszystkie materialne przyjemności i cierpienia. W końcu, jest naprawdę, duchowo szczęśliwy, bo żyje w przyjaźni z Bogiem.
Muzyka barokowa
Muzyka barokowa - muzyka epoki, której początek w historii muzyki wyznacza data skomponowania w roku 1597 przez Jacopo Periego pierwszej opery zatytułowanej Dafne, a koniec - połowa XVIII w., kiedy to powstawały kompozycje ostatnich twórców baroku takich jak: Antonio Vivaldi, Johann Sebastian Bach, Georg Friedrich Händel, Jean-Philippe Rameau czy Domenico Scarlatti.
Szczególną rolę odgrywały w tym czasie Włochy, gdzie współistniały dwa style komponowania (powstałe we Francji):
- stile antico - styl dawny, bazujący na polifonii renesansowej
- stile nuovo - styl nowy, mający związek z monodią akompaniowaną i techniką koncertującą.
Jan Andrzej Morsztyn
Jan Andrzej Morsztyn herbu Leliwa (ur. 24 czerwca 1621, zm. 8 stycznia 1693 w Paryżu) – polityk, podskarbi wielki koronny, przywódca stronnictwa profrancuskiego, poeta, czołowy przedstawiciel polskiego baroku dworskiego, marinista.
Życiorys
Jan Andrzej Morsztyn urodził się w roku 1621 w okolicach Krakowa. Jego ojciec był zamożnym ziemianinem wyznania kalwińskiego. Rodzina korzeniami sięgała osiedlonego w XIV wieku na terenie Polski mieszczaństwa niemieckiego, lecz w tym czasie posiadała już polski tytuł szlachecki.
W młodych latach studiował na uniwersytecie w Lejdzie oraz odbył wraz z bratem podróż po Włoszech i Francji. Po powrocie związał się z dworem rodziny Lubomirskich i dzięki jej protekcji uzyskał kontakty na dworze królewskim. W roku 1656 rozpoczął karierę na tym dworze jako sekretarz królewski, by w roku 1668 osiągnąć stanowisko podskarbiego wielkiego koronnego. W tym czasie brał udział w wielu misjach dyplomatycznych, m.in. jego podpis widnieje pod aktem pokojowym pokoju w Oliwie.
W polityce reprezentował stronnictwo profrancuskie. Za króla Jana III Sobieskiego zawiązał w porozumieniu z Ludwikiem XIV spisek detronizacyjny. Został on wykryty i rozpoczęto przygotowania do sądu sejmowego o zdradę stanu, a także o wykorzystywanie skarbu publicznego w osobistych celach. Choć Morsztyn przysiągł, że nie zbiegnie za granicę, uczynił to. Osiadł we Francji, gdzie przyjął poddaństwo i objął urząd sekretarza Ludwika XIV (który uzyskał jeszcze, gdy był obywatelem Rzeczypospolitej).